Yayın Tarihi:10 11 2026 11:36(68)

Türkiye'de İş Güvenliğinin Tarihçesi ve 6331 Sayılı Kanun

Tarihçeye baktığımızda, Türkiye'de iş güvenliğinin kökleri Osmanlı dönemine kadar uzanır. 19. yüzyılda sanayileşme ile birlikte madenler, tersaneler ve fabrikalar açılmaya başladı. Ancak o dönemde işçi, daha çok üretim aracı olarak görülüyordu.

1865 tarihli Dilaver Paşa Nizamnamesi, Türkiye'deki ilk iş güvenliği düzenlemesi olarak kabul edilir. Ereğli kömür havzasında çalışan işçiler için çıkarılan bu nizamname, çalışma saatlerini, barınma koşullarını ve iş kazalarına karşı bazı önlemleri düzenliyordu. Fakat bu, genel bir kanun değil, bölgesel ve madenlere özgü bir düzenlemeydi.

Cumhuriyetin ilk yıllarına kadar dağınık bir yapı devam etti. Cumhuriyet ile birlikte modernleşme hamlesi başladı. 1930 yılında çıkarılan 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, işyeri hekimliği ve iş hijyeni konusunda ilk genel çerçeveyi çizdi.

1936 yılında yürürlüğe giren 3008 sayılı İş Kanunu ise Türkiye'de iş hukukunun temelini attı. Bu kanunda iş kazalarına karşı korunma, kadın ve çocuk işçilerin çalıştırılmasının hususları gibi konular yer aldı. Ancak dikkat edilmesi gereken nokta şudur: O dönemde iş güvenliği, İş Kanunu'nun içinde bir bölüm, bir alt başlıktı. Müstakil değildi. İş sağlığı ve güvenliği, iş hukukunun gölgesinde kalıyordu.

İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde, 1945 yılında 4792 sayılı İşçi Sigortaları Kurumu Kanunu ve 1950 yılında 5518 sayılı kanunun öncülleri ile sosyal güvenlik sistemi kuruldu. 1967 yılında çıkarılan 931 sayılı İş Kanunu ve ardından 1971 yılında yürürlüğe giren 1475 sayılı İş Kanunu, iş güvenliğine daha fazla yer verdi. 1475 sayılı Kanun'un 73-78. maddeleri, iş sağlığı ve güvenliğine ayrılmıştı. İşverenlerin, işçileri iş kazalarından korumak için gerekli tedbirleri alma yükümlülüğü açıkça yazılmıştı. Ancak yine de mevzuat, bir miktar dağınık durumda idi.

Tüzükler ve yönetmeliklerle İSG yürütülmeye çalışılıyordu. Örneğin 1974 tarihli İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü, uzun yıllar uygulamada kaldı. Fakat tüzük, kanun gücünde değildi.

1980'li ve 1990'lı yıllar, Türkiye'de iş kazalarının yine yaşandığı dönemlerdendir. Özellikle inşaat, maden ve metal sektörlerinde iş kazaları ve vefatlar olmakta idi. Bu dönemde iş güvenliği, hala 1475 sayılı Kanun'un ve 1974 Tüzüğü'nün içinde sıkışmış durumdaydı.

2003 yılında yürürlüğe giren 4857 sayılı İş Kanunu, iş güvenliği konusunu biraz daha genişletti. 77-89. maddeler arasında iş sağlığı ve güvenliği düzenlendi. İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi çalıştırma zorunluluğu ilk kez bu kanunla daha sistematik hale geldi. Fakat yine aynı sorun devam ediyordu: İş güvenliği, bir iş kanununun bir bölümüydü. Kendi felsefesi, kendi sistemi, kendi yaptırım rejimi yoktu.

İşte tam bu noktada 6331 sayılı Kanun devreye girer ve tarihi bir kırılma yaratır. 20 Haziran 2012 tarihinde kabul edilen ve 30 Haziran 2012'de Resmi Gazete'de yayımlanan 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Türkiye'de ilk defa iş sağlığı ve güvenliğini müstakil bir kanun olarak düzenlemiştir. Bu kelimeyi özellikle vurgulamak gerekir: Müstakil. Yani 6331, bir başka kanunun eki, bir bölümü, bir yönetmeliği değildir. Bağımsızdır, kendi başına bir bütündür.

6331 sayılı Kanun'un müstakil oluşu ne anlama gelir?

Öncelikle kapsamı bakımından müstakildir. 4857 sayılı İş Kanunu sadece işçileri kapsarken, 6331 sayılı Kanun kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine, çırak ve stajyerler de dahil olmak üzere tüm çalışanlara uygulanır. Memur, işçi, çırak ayrımı yapmaz. Kamu kurumları dahi bu kanunun kapsamındadır. Bu, iş güvenliğinin artık sadece bir işçi-işveren ilişkisi olmadığını, toplumun tamamını ilgilendiren bir kamu sağlığı ve güvenlik meselesi olduğunu gösterir.

İkinci olarak, yaklaşımı bakımından müstakildir. Eski sistem, kaza olduktan sonra ceza vermeye, tazminat ödemeye dayanıyordu. Buna reaktif yaklaşım denir. 6331 sayılı Kanun ise tamamen proaktif, (yani önleyici) bir yaklaşımı benimsemiştir.

Kanunun temel felsefesi şudur: Kaza olmadan önce riski tespit et, değerlendir, ortadan kaldır. Bu nedenle kanun, risk değerlendirmesi yapmayı, acil durum planı hazırlamayı, çalışanları eğitmeyi ve bilgilendirmeyi zorunlu hale getirmiştir. İş güvenliği artık bir kaza sonrası raporu değil, kaza öncesi bir yönetim sistemidir.

Üçüncü olarak, aktörleri bakımından müstakildir. 6331 ile birlikte iş güvenliği, sadece işverenin sorumluluğundan çıkmış, çok taraflı bir sisteme dönüşmüştür. İşveren, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı, iş sağlığı ve güvenliği kurulu gibi yeni ve bağımsız aktörler tanımlanmıştır. Özellikle Ortak Sağlık Güvenlik Birimleri (OSGB) sisteminin kurulması, iş güvenliğinin profesyonel bir hizmet sektörüne dönüşmesini sağlamıştır. Artık bir işyerinde iş güvenliği uzmanı bulundurmak, bir lüks değil, kanuni bir zorunluluktur.

Dördüncü olarak, yaptırımı bakımından müstakildir. 6331 sayılı Kanun'un 26. maddesi, kendi idari para cezalarını düzenlemiştir. Risk değerlendirmesi yapmamak, iş güvenliği uzmanı çalıştırmamak, çalışanı eğitmemek gibi her bir eksiklik için ayrı ayrı ve her yıl güncellenen idari para cezası öngörülmüştür. Ayrıca, hayati tehlike arz eden durumlarda işin durdurulması yaptırımı ve bazı durumlarda işçiye çalışmaktan kaçınma hakkı getirilmiştir. Yine 6331 sayılı Kanun, uluslararası hukuka uyum bakımından da müstakil bir devrimdir. Türkiye, Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) 155 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği ve Çalışma Ortamına İlişkin Sözleşmesi'ni ve Avrupa Birliği'nin 89/391 sayılı Çerçeve Direktifi'ni esas almıştır. 6331, bu uluslararası metinleri Türk hukukuna tek bir çatı kanun altında taşıyan ilk kanundur.

Buna rağmen, 6331 sayılı Kanun'un uygulanmasında hala sorunlar vardır. Özellikle küçük işletmelerde, tarım ve inşaat gibi sektörlerde kültür eksikliği nedeniyle kanun tam olarak hayata geçirilememiştir. Medyadan izlediğimiz iş kazlarını herkes görmektedir.

Sadece kanunun olması değil ülkemizde bir iş güvenliği kültürünün de oluşması gerektiği elzemdir. Nasılki yağmur yağma riskine karşı insanlar şemsiye alıp dışarı çıkıyorsa işyerindeki güvenlik kültürüde bu şekilde zihinlere yerleşmiş olmalıdır..

Yunus Emre KARSLIOĞLU
B Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı
Öğretim Görevlisi

Facebook'ta Paylaş

Yorumcuların dikkatine! Yasal Uyarı! Yorumlarınızı anlaşılır bir dille ve dilbilgisi kurallarına uygun olarak özenle yazınız. BÜYÜK HARF kullanmayınız. Tekrar okuyarak yanlışlarınızı düzeltiniz. Anlaşılmaz kısaltmalar yapmayınız. Lütfen yorumlarınızda terbiye dışı sözler kullanmayınız. Yazılan yorumların sorumluluğu yazarına aittir. Sonradan pişman olunacak hukuki sorunlarla karşılaşmamak için kişi veya kurumlara yöneltilmiş olan eleştirileriniz hakarete varmasın. Yorumlar denetlendikten sonra yayına verilecektir. Yazılarımızda yanlış ya da kusurlu bir konu bulunursa bunu lütfen bize bildiriniz.
Yukarıdaki Sözleşmeyi/Uyarıları kabul ediyorum.
'Evet' Yazın:
İsim:
E-mail:	(isteğe bağlı)
Beni Hatırla Beni Unut